وتاری ههوار خزرزاده
وتاری ههوار خزرزاده له سهر شێعری "ئەگەر لاس بام و نەمزانیبا..."ی ههرمان وهتمانی
بە پێی گوتەی ئەرەستوو "ئەركی شاعیر ئەوەیە كە لە سەر ئەو شتانەی بۆیان هەبوو روو بدەن شت بنووسێ".بەم چەشنە ئەرەستوو هەڵوێستی خۆی لە ئاست شاعیر و شێعر لە بەرانبەر ئەفلاتووندا كە پێی وایە هەر هۆنەرێك خۆی جۆرە لاسایی كردنەوەیەكە، بە تایبەت هۆنەری شێعر، بۆیە لە ئارا دایە چونكێ خەڵك خۆیان ئەو بوونەوەرە لاساییكەرەوەن كە حەز بە لاسایی كردنەوە دەكەن، دەردەبڕێ و پێیوایەشێعر پێی خۆشە دیاردەی هەمەكی وجیهانییەكان بدركێنێ بەم پێیە لە چاو مێژوو واتا بابەتێكی و تایبەتییەكان شتێكی بەرزتر و فەلسەفیترە.
جەغزی زمانی شێعر
شاعیر لە شێعری " ئەگەر لاس بام و نەمزانیبا..." بەرەورووی ئان و ساتێكی نووسین دەبێتەوە كە لای زۆربەی شاعیران دەگمەنن و لە ناخی زماندا بە ئەزموون دەگات، بە پێوانەوە بەرەورووی شێعر دەبێتەوە؛ لە لایەكی ئەزموونی عەقڵانی و لۆژیكی شێعر دەخاتە روو و لە لایەكی تر لەم ئاستە دەردەچێ و دەگاتە ساتی نووسینێك كە بەپێی دۆزینەوەی مەودای ئازادكردنی زمان لە هەموو ناوەندێتییەكی مانای داسەپێنەر كە لە نێو كۆی هەستە قەدەغەكارەكانی مرۆڤدا كاریگەریان لە كردارێكی هۆشاری و ناهۆشیارییدا جێ دێڵن.
شاعیر بە پێی سێ دەقی رەوایی فۆلكلۆری بەرەورووی دەقی نووسراوەكەی دەبێتەوە بەڵام ئەوەی كە دواجار بەرهەم دێت شێعرێكی خوزەییە. شێعر كەبە كەلك وەرگرتن لە كەسایەتی ئەو دەقە رەوایی فۆلكلۆریكییانە كە لە راستیدا هەڵگری زمانێكی سادە و ساكارە كە تێكەڵاوییەك بێ لە زمانی ژۆرنالیستی و زمانی چیرۆكی، زمانێكی شێعری كە زمانێكی خوازەییە و لە قۆناغی بەرزی زمانی دایە دەخوڵقێنێ. زمانێكی چەن توێزی كە ماناكان بە سەر یەكەوە دەخزێن و بەرهەمی بۆ فرەتەئویلی راكێشە دەكات.
بە واتایەكی تر دەكرێ بڵێین زمانی پێوەر بۆتە هەوێنی سەرەكی بۆ بەدیهاتنی زمانی شێعرێكی ئەم شێعرە و ئەم شێعرە ئەركی زاتی خۆی واتا لادان لە زمانی پێوەری پێگەیاندووە بە چەشنی كە نووسەر بۆ بەدیكردنی كەسایەتی جێی سرنجی خۆی دەروازەیەكی نیوە ئیستانداردی زمانی بۆ وشەكان دیاری دەكات كە بەگشتی لە زۆربەی هەرە زۆری شێعرەكانی نووسەردا بەیارمەتی چەمكی زەقكردنەوەبۆ شێعرییەتی شێعر هەنگاو دەنێتەوە،كە وەك خۆم لە شێعری (ماسییەك له گوێچکهت دا قڕكە لە تینوان)ی نووسەر كورتەیەكم لە شوێنی زەقكردنەوەی وشەكان لە شێعری شاعیردا هێناوەتەوەكە تا رادەیەكی جیاوازی لە گەڵ ئەم زەقكردنەوەیەی ئێستا باسی لێدەكەم هەیە. بە جۆرێك كە لەم شێعرەدا وشە رۆڵی زەقكردنەوە ناگێڕێ و ئەوە واتای دێڕەكەیە كە خوێنەرەوەی دەگەیێنێتەوە ئەو ئاستەی كە هەست بە زەقكردنەوەی زمانی بكات؛وەك ئەو دێڕانەی:
من لە دارستانەوە دەستم پێنەكرد
..
كە تۆ نەبووی لە لێواری كەشتییەكەی سوار نەبووم
..
من لە مێژە دەستم پێنەكرد
..
كە راستیدا هەوێنی پەیامە كە هاونشینی واژەكان دەسەلمێنێ و ئەو پێوەندییە بە زەقكردنەوە روون دەكاتەوە؛ یان هەر بەم شێوەیە دەستبردنە ناو زمانی فۆلكلۆری:
نەكوڵمەت شەمای حەوت رەنگ و
نە قەدی باریك و
..
یان ئەو شوێنەی كە دەڵێ : خەجێك دەبێ
لە رەنگی تیغ
پڕ لە چەقۆ
پڕ لە تیر
و هاوێردانێ پێ بكەوم
كە تارادەیەكی گۆڕانی هێڵی تراژیك بۆ بەدەستەوەدانی ترس و تووند و تیژی هەست پێدەكرێ و داوتر هەر بەم واتایە گەڕانەوە بۆ زمانی پێوەر و ئاسایی وەك : مەگەر نەشتەرم بدەی
بە رەنگی تیغ
بە رەنگی تیر
بەرناس* بوونی مرۆڤ لە دەقێكی شێعریدا
زۆربەی ئەو فاكتە و كەرەسە و هێمایانەی كە لە فۆلكلۆر بە گشتی و بەیت بە تایبەتی بۆ كەسایەتی جێی سرنجی بەیت بێژ جێی باوەڕ وهومێد و بزوێنەر و تەنانەت زۆر جار هاندەر و خوڵقێنەری بزاڤێك بوون بۆ بەرەو پێشبردنی كەسایەتی و نیزیككردنەوەی بۆ ئامانجی سەرەكی ناخی بەیتەكە (وەك بەیتی ناسر و ماڵماڵ) كە لە راستیدا داڵێك بوون بۆ پێناسەكردنی كەسایەتی رووحی و رەوانی مەدلوول و رادەی دەرككردن و توانای مەدلوول دەگەیێنێ، لەم شێعرەدا گۆڕانیان بە سەر دا هاتووە ئیتر ئەو خاڵە بەهێزە نین كە خۆد بە هۆیانەوە هەڵسووكەوت بكات. بە چەشنێ لێیان دەرباز دەبێ و ئاماژە بەو تراژیدییایە دەكات كە لە رەوتی مێژوودا بە متمانە بە خۆ بوونی "ئۆبژە" و هەنگاونانی بەرەو ئاستێك كە خۆی پێناسە بۆ ئەوانی تر دیاری دەكاتو لێیانەوە دەدوێ و شرۆڤەیان دەكات و ئەگەر بیهەوێ تەنانەت بەرەو نەزمترین یان بەرزترین ئاست رایاندەكێشێ و لە راستیدا بۆ بە سۆبژەكردنی خۆی لە كێشە و ململانێ دایە و هەر كات كە بەو ئاستە زمانییە دەگات، گومانی لە سۆبژەیەتی"ناسكار" خۆی دەكات. شاعیر یان ئەو كەسایەتییەی جێی سرنجی شاعیر كە لە زمانییەوە دەدوێبە رای خۆی خەریكە خۆی لە ئۆبژەیەتی بوونی خۆی دەرباز دەكات و بەرەبەرە بەرەو سۆبژەیەتی هەنگاو دەنێ و ئەمجارە شیمانەی ئۆبژەیەتی خۆی دەكاتەوە و ئاوای دێنێتەوە :
ئەگەر لاس بام ..
ئەگەر لاس نەبووم..
ئەگەر لاس نیم و
خەزاڵ نەبووی
لێرەدا مرۆڤ گرینگی پێدەدرێ و وەك سۆبژە بوون یا ئۆبژە بوون دەخرێتە بەرچاو و سرنجان بەم پێیە كە شێعر دەخرێتە ئەو قۆناغ و جۆرە هۆنەرییە لە مێژوودا كە بەڕای میشێل فۆكۆ وەك دەوری مۆدێرنیتە ناوی دەهێندرێ. لەم شێعرەدا لە یەكەم نیگا باس لە چەندین ئەزموونی رابردوو دەكات بەڵام بە هیچ جۆرێك هەست بە نۆستالۆژیا(گەڕانەوەیەكی پڕمەترسی بۆ ڕابردوو) یان یادەوەری (گەڕانەوەیەكی پێویست) ناكرێ وهەست بە ئەزموونێكی نوێی دەكرێ و ئەوە ئاستی زمانێتی شێعرەكەیە ئەو نوێبوونەی زیاتری ئەزموونەكە دیاری دەكات و ئەوەیكە ئەم ئەزموونە بە زمانێكی بەم چەشنە تا چەن وڵامدەرەوەی یەكترین جێی سرنجە و دەكرێ شیكردنەوەیەكی زیاتری لە سەر بكرێ، بەڵام ئەوە حاشا هەڵنەگرە كە ئەزموونێكی نوێیە لەو جیهانە و جەغزە و دایرەیەی كە بەڵكوو ئاو پاكانەی كەم شت بكا.
لەم شێعرەدا بە گشتی لەگەڵ كۆمەڵە كۆدێك بەرەوروو دەبینەوە كە دەكرێ بڵێین دەلاقەیەكن بۆ دۆزینەوەی جیهانی دەلالەتەكان و نیزامی پێكەوەلكانی ئەو كۆدانە كە لێرەدا پرسیارێكی سەرەكی دێتە ئاراوە كە ئایا شاعیر بە پێی ئەو نیشانە و كۆدانە كە دەقی بە هۆیانەوە دادەڕێژێ بە جۆرێك خەریكەئاماژە بە فاكت و دیاردەیەكی ئەینی و بینراوەی دەرەكی دەكات و بە پێی ئەو جیهانە دەرەكییە جیهانی ناوەوەی شێعری خۆی دادەبەزێنێ یاكوو تەنیا ئەمانە كۆدێكن سەربەست لەو فاكتە دەرەكی و عەینییە.
وزەی نێوان دەقێتی (بینامتنیت)
ئێستا لێرەدا لەگەڵ دوو لێدوانی جیاواز بەرەورووین كە یەكەمیان دەچێتە سەر ئاراستەی كارلێكی و كارتێكەری دەقەكان بە سەر یەكترەوەكە بە وتەی شكلۆفسكی " لە نێو هەموو شوێندانەرییەكانی هۆنەرییدا لە كارتێكەری دەقێك لە دەقێكی دیكەدا گرینیگترینە"
ئەم شێعرە دەقێكە لە ئێستادا بەرهەم هاتووە و سەر بەدۆخی ئێستایە و شوێنەواری سێ دەقی فۆلكلۆری سەر بە مێژووی بە سەڕەوەدیارە، وەقێكی خۆڵقاوەیە كە لە سەر بنەمای زانستەكانی ئێستای نووسەر بەكەلكوەرگرتن لە پێوەندی پیرامتنی و پێش دەقی كە تا رادەیەكی لێڵ و نادیارە: ئەو پێش دەقییە چ ئەركێكی لە بەدیهاتنی ئەو شێعرەدا هەبوە:
شاعیر لە دێڕێ یەكەمی شێعردا دەڵێ:
من لە دارستانەوە دەستم پێ نەكرد
دڵم گۆمێك بوو پڕ زەمەن
بەم جۆرە شاعیر بە تەمایە پێناسەیەکی زەمەنیانە بۆ لاس دابڕێژێ و لە دارستان و داری لاس دایبڕێ ــ كە لە دەقی سەرەتایی لاس و خەزاڵدا لە بن داری لاس خات زێنەب واتا دایكی لاس، لاسی وەزگ دەكەوێ ــ... وەك كەسایەتی باوەك چ حەزرەتی نووح و چ ئەحمەدئاغای باوكی لاس، گۆڕانێكی زەمەنی بەدی ناكرێ؛ بۆ وێنە:
باوكم نەعرەتەی نەدا
..
نە نەعرەتەتی دڵتەزێنی باوك
..
باوكم نەعرەتەی نەدا
كە دێڕی ـ لە نەعرەتەی دڵتەزێنی باوك ـ روونكەرەوەی ئەو كێشە و ململانییە و ئاوەزە عەقڵانی و جێی باوەڕەیە كە لە رابردوودا لە ژیان دەستەویەخەی كەسایەتی باوك لە بەرانبەی ئەو تراژدیایەی كە دژبەرە بەرانبەر بەو ساتەی كە لە ئاكامی هەڵە ونوقسانێكی بچووك لە ژیانیاندا روویداوە و ئەو ئاوەڵناوەی كە تێكەڵاوی ناوی باوك هاتووە بێ دەرەتانی باوكە لە هەمبەر زەمەن و نەشتەری رۆژگار. كەوایە لێرەدا شاعیر وەك تاك، خوازیاری كۆڕانی سرووشتی و بایولۆژی رووحی خۆیەتی تاكوو بە ئاراستەیەكی نوێترخۆی لە زەمەندا دابڕێژێ. بە چەشنێ كە جیا لە مێژوو نابێتەوە و لێوانلێوە لە رابردوو ومێژووی كەسایەتی خۆی.
ئەگەر بێین پێناسەیەكی زەمەنی بۆ خەج واتا ئەو ئەفسوونەی كە شاعیر بەرەو جیابوونەوە لە سەردەمی ئاماژە پێكراو هاندەدا؛ ئەمجارەشیان خەج وەك كەسایەتی سەرەكی بەیتی خەج و سیامەندهەڵگری ئەو بە سەرهاتەیەكە هاوتا لەگەڵ تیر و تیغ و چەقۆ و... گۆمیلكەی خوێناوییە و ئەوەیەكە سیامەندی دەقۆزێتەوە و هاوێردانێك دەخوازێ كە وزەی نەشتەری خەجی هەبێ و بە لاس پێناسە بكرێ؛وەك لە بەشی كۆتایی
مەگەر نەشتەرم بدەن بە تیغ، بە تیر،
بە هەڵكۆڵینی رووح و
یان چەن دێڕ سەرەوەتر:
وەك خنكانی كوڕێك ریساڵەتت بە من بەخشی
وە لاسێك چەپەوانە دەئاژوێ لەو سەخاوەتە
زۆر دێر لەم شێعرەدا بۆ خوێنەر حوكمی رووحی داشكاو ورماوی سیامەند دەكا كە لە دارستانێكی سیس بەرەو پیلی وەهمی شەوێكی سارد دەچێ:
لە تۆفی حورمەتی چیا
لە وەرزی دارستانی سیس
لە وەهمی شەوی سارد و
بەستەڵۆكی سڕترین نوختەكانی شار
بەرەورووی جەغزێك لە ژیانی دەبێتەوە كە زەوی و ئاسمان هیچ گرینگایەتێكی بۆ قائیل نییە و بە گشتی بۆ فەنا كردنی رووحی بەرزەفڕی ئەو هەنگاویان ناوەتەوە. دەكرێ جۆرێك راكردن بێ و بە چەشنی لاس خۆی وێنا كا و داوایهۆوییەتێك دەكا جیا لە :
1. سیامەندی خێر نەدیو لە خۆ
2. كوڕێ كە پڕ لە باوكی بێ و بەڵام سەربەست و رەها
3. لاسیك كە دەسپێك و سەرەتای خۆی بۆ خۆی دادەڕێژێ.
ئەمە تەئویلگەلێكە و دەكرێ هەڵگری چەندین تەئویلی ناوەڕۆكی تر بێ. بۆ وێنە مەبەست تەنیا تێكەڵاوی كەسایەتێكان بۆ داڕشتنی بەسەرهاتێكی شێعری یان ئاماژەكردنێك بێ بۆ رووحی نەبەزیو و هەندێ جار دۆڕاوی ئەو كەسایەتییانە كە لە شوێنێكدا ئاماژەی راستەوخۆیە بە گۆاڕنی ژیانی ئەحمەئاغای باڵەكی هەر چەن كە بە ناو شاراوە بێ:
وە سوارێك كە پێ دەنێتە راو
خۆی دەبێتە واوگەیی چاو، ئەستێرەی رۆژ نییە ئاوا ببێ لێم.
ئەم تەئویلانەش بەگشتی دەگەڕێتەوە سەر خوێنەر كە خۆی بە وتەی رۆڵان بارت كۆیەكە لە دەقگەلێكی تر.
گێلگە واتاییەكان و مەنتیقی شێعری
ئێستا ئەگەر بێتوو بە ئاراستەیەكی تر هەڵسوكەوت لەگەڵ ئەم كۆدانە بكرێ: هەنبانەی وشەی شاعیر بەستراوە بە كۆمەڵە فیلدێكی وێكچوو نییە كە تەنیا ئاماژە بە واتایەكی سڕك و بەردەست بكات. بەڵكوو بە سووكە نیگایەك ناخوازیارانە لەگەڵ كۆمەڵە كۆدێك بەرەوروو دەبینەوە كە ناخرێنە خانەیەكی واتایی دیاریكراو كە رووحی شێعر تەنیا بەرەو ئاقارێك پەلكێش بكات. بەڵكوو ئەو كۆمەڵە كۆدە دەخرێنە سێ خانەی جیاوازەوە كە بە پێی زاراوەی جێنشینی و تا رادەیەكیش هاونشینی یارمەتی دەرن تاكوو واتا بەردەوام لە هاتوچوو و دابڕان و سەر لە نوێ ژیانەوەدا بێ. كۆمەڵە وشەی (دارستان، چیا، ئاو، هەور، زەمەند) بیرهێنەرەوەی واتات سرووشتییە كە زۆر جاران لەگەڵ كۆدەكانی (لەشكر، شار، دایرە، كەشتی، گۆم، فەلات) كە دەچنە خانەی كۆدەكانی ئۆبژەیی و هەندەسی جێگۆڕین دەكەن بۆ گۆڕانی ئەركی كۆمەڵە كۆدی (لاس ، خەج، كۆڕ، باوك) كە دەكرێ بڵێین هەڵگری بارێكی نمادی و رەمزاوین، هەنگاو دەنێنەوە. ئەگەر بێتوو بە پێی ئەم كۆدانەوە خوێندنەوەیەكی رستە بە رستەیی ئەم شێعرەمان هەبێ دەكرێ بە پێی روانینی میخایل باختێن لە مەر زمان واتا ئەو مەنتیقەی گفتوگۆ خوازانەی كە شێعر بەرانبەر بە خوێنەر و تەنانەت خۆی وەك خوێنەرەوەیەك دادەرێژێ. زمانێك كە بەردەوام لە حاڵی گۆڕان دایە و مانایەكی تاقانە و باس هەڵنەگر بە دەستەوە نادات. هەر هیچ نەبێ بۆ پێكهێنانی پێوەندی لانیكەم دوو بۆچوون و روانین هەڵدەگرێ كە یەكەمیان بۆچوونی شاعیر و بێژەرە و دووهەمیان بۆچوونی خوێنەر و بیسەرە وەك چۆن بۆ وشەی لاس كە خۆی كۆدێكی كەسایەتییە و هەڵگری نمادێكی رەمزاویە، لە لایەك شاعیر خۆی ئەزموون و بۆچوونی خۆی وەك لاس دەخاتە پانتایەك كە واتایەكی چەقبەستوو دیاری نەكات، بەڵكوو ئەو ململانێ و مشتومڕە بۆ بە دەستەوەدانی ماناگەلی جۆراوجۆر بە ئاشكرا لە دەقدا دەبیندرێ كە ئەمە تەنیا روانینی نووسەرە بۆ لاس و ئەگەر لە روانین و بۆچوونی خوێنەرەوە بكۆڵینەوە چەمكی فرەلایەنیبوونی ئەو هێزانەی گفتوگۆخوازن زیاتر خۆ بەدەستەوە دەدات.
تێبینی(شێعری "ئەگەر لاس بام و نەمزانیبا...")له پۆستهکانی پێشووی ماڵپهڕی ههرمان وهتمانی و پێشهنگ ی یوونس ڕهزایی دا بڵاو کراوهتهوه.
سەرچاوەكان:
_ میخائیل باختێن،سەودای وتوێژ، پێكەنین و ئازادی، وەرگێڕان د.بەختیار سەجادی، دەزگای مۆكریان
_ راجێر ویبستێر، توێژینەوەی تیۆری ئەدەبی، وەرگێڕان عەبدولخالق یەعقووبی، دەزگای مۆكریان
_ ئەنجومەنی قەلەمی كوردستانی ئێران، گۆڤاری قەڵەم ژمارە 6، ئێمە و مۆدێرنیتە.
_ سێ دەقی فۆلكلۆری، خەج و سیامەند، لاس و خەزاڵ، حەزرەتی نووح .
ههرمان وهتمانی له دایکبووی